Kalehantour sayfasına hoş geldiniz; bugün Nasıl pozitif olurum hakkında sağlam bir başlangıç yapıyoruz.
Nasıl Pozitif Olurum? Mutluluğu Kültürlerin Aynasında Yeniden Düşünmek
Kültürlerin çeşitliliğine biraz merakla baktığımızda, insanın dünyayı yaşama biçimlerinin ne kadar farklı olabileceğini görmek kolaydır. Bir toplumda sabahın ilk saatleri sessizce geçirilen kişisel bir zaman olabilirken başka bir yerde gün, kalabalık bir aile sofrasının, duaların ya da komşularla yapılan kısa sohbetlerin içinde başlayabilir. Bir yerde başarı, bireysel özgürlükle ölçülürken başka bir yerde iyi bir insan olmak; ailesine, akrabalarına ve topluluğuna karşı sorumluluklarını yerine getirmek anlamına gelebilir.
Tam da burada basit görünen bir soru karmaşıklaşır: Nasıl pozitif olurum?
Bu soruya yalnızca kişisel gelişim kitaplarının, motivasyon cümlelerinin veya psikolojik tekniklerin içinden bakmak, insan deneyiminin önemli bir bölümünü gözden kaçırmamıza neden olabilir. Çünkü iyimserlik, mutluluk, umut, dayanıklılık ve hatta “iyi hissetmek” dediğimiz şeyler yalnızca zihnimizin içinde oluşmaz. Onları kültürlerimiz, ritüellerimiz, ekonomik ilişkilerimiz, aile yapılarımız ve kimliklerimiz de biçimlendirir.
Antropolojik perspektif tam burada ilginç bir kapı açar. “Pozitif olmak” herkes için aynı anlama mı gelir? Mutluluk bireysel bir hedef midir, yoksa topluluk tarafından mı üretilir? İnsan kendisini yalnızca kendi düşünceleriyle mi tanımlar, yoksa başkalarıyla kurduğu ilişkiler içinde mi “ben” olur?
Bu soruların peşinden gittiğimizde, pozitifliğin evrensel ve tek biçimli bir reçete olmaktan çok, farklı toplumlarda farklı anlamlar kazanan bir insanlık deneyimi olduğunu görebiliriz.
Nasıl pozitif olurum? kültürel görelilik bize ne söyler?
Antropolojinin temel kavramlarından biri olan kültürel görelilik, bir toplumun davranışlarını kendi kültürel bağlamı içerisinde anlamaya çalışmayı önerir. Bu yaklaşım, “her şey doğrudur” demek değildir. Daha çok, kendi değerlerimizi evrensel ölçüt kabul etmeden önce başka insanların dünyayı nasıl anlamlandırdığını dinlememiz gerektiğini hatırlatır.
Örneğin modern şehir yaşamında pozitiflik çoğu zaman bireyin kendisini geliştirmesi, hedef koyması, üretken olması ve kendi duygularını yönetmesi üzerinden tarif edilir. “Kendine yatırım yap”, “sınırlarını belirle”, “olumlu düşün” gibi ifadeler oldukça tanıdıktır.
Fakat daha topluluk merkezli kültürlerde iyi oluş, kişinin tek başına ne kadar başarılı veya mutlu olduğundan ziyade ilişkilerinin sağlığıyla bağlantılı olabilir. Bir insanın kendisini iyi hissetmesi, ailesinin huzuruyla, komşularıyla dayanışmasıyla veya topluluğun ihtiyaçlarına katkıda bulunmasıyla iç içe geçebilir.
Bu nedenle “Nasıl pozitif olurum?” sorusuna antropolojik bir yaklaşım, hemen bir teknik önermek yerine önce başka bir soru sorar:
“Senin kültüründe pozitif olmak ne anlama geliyor?”
Bu soru oldukça dönüştürücüdür. Çünkü bazen mutsuz olduğumuzu düşündüğümüzde aslında içinde bulunduğumuz toplumun başarı, güzellik, aile, para veya statü tanımlarına yetişmeye çalışıyor olabiliriz.
Ritüeller: Pozitiflik yalnızca düşünce değil, yapılan bir şeydir
İnsan toplulukları tarih boyunca duyguları yalnızca konuşarak değil, ritüeller aracılığıyla da düzenlemiştir. Doğumlar, evlilikler, cenazeler, hasatlar, bayramlar, dini törenler ve mevsimsel kutlamalar, bireysel duyguları toplumsal bir çerçeveye yerleştirir.
Émile Durkheim’ın ritüeller üzerine çalışmaları, insanların ortak törenlerde yalnızca belirli sembolleri tekrar etmediğini; aynı zamanda topluluk duygusunu yeniden ürettiğini ortaya koyar. Birlikte söylenen şarkılar, paylaşılan yemekler, ortak dualar veya aynı hareketlerin tekrarlanması, bireyin kendisini daha büyük bir bütünün parçası olarak hissetmesini sağlayabilir.
Victor Turner’ın Zambiya’daki Ndembu topluluğu üzerine saha çalışmaları da ritüellerin toplumsal geçişlerdeki önemini gösterir. Turner’ın “liminalite” kavramı, kişinin eski toplumsal konumundan ayrılıp yeni bir konuma geçerken yaşadığı ara dönemi anlatır. Bu geçişler yalnızca statü değişiklikleri değildir; kişinin kendisini yeniden tanımladığı anlardır.
Buradan günlük hayatımıza küçük bir bağlantı kurabiliriz. Sabah kahvesini hazırlamak, akşam ailece yemek yemek, haftanın belirli bir gününde arkadaşlarla buluşmak veya bayramda büyükleri ziyaret etmek bize sıradan gelebilir. Fakat antropolojik açıdan bakıldığında bunların bir kısmı küçük ritüeller olarak görülebilir.
Benim için en dokunaklı gözlemlerden biri, farklı kültürlerde insanların yemek masasının etrafında birbirlerine ne kadar benzer duygularla bağlandığını düşünmektir. Yemeklerin içeriği değişiyor, sofraların biçimi değişiyor, kullanılan araçlar değişiyor; fakat birinin tabağına biraz daha yemek koymak, yaşlı birine önce servis yapmak veya uzaktaki bir yakını sofraya davet etmek gibi davranışlarda tanıdık bir sıcaklık ortaya çıkıyor.
Pozitiflik bazen “mutlu düşünmek” değil, mutluluğun paylaşılabileceği ortamları tekrar tekrar kurmaktır.
Semboller: Bir nesne nasıl umut taşıyabilir?
Kültürler yalnızca davranışlarla değil, sembollerle de düşünür. Bir renk, giysi, nesne, mekân veya yiyecek farklı toplumlarda farklı duygular uyandırabilir.
Antropolog Clifford Geertz’in Bali üzerine yaptığı çalışmalar, sembollerin toplumsal hayatı anlamlandırmadaki gücünü çarpıcı biçimde gösterir. Onun ünlü Bali horoz dövüşü çözümlemesi, görünüşte yalnızca bir eğlence gibi görünen etkinliğin statü, rekabet, erkeklik ve toplumsal ilişkilerle ne kadar iç içe olduğunu ortaya koyar.
Bu yaklaşım bize pozitifliğin de semboller aracılığıyla öğrenildiğini düşündürür.
Bir toplumda beyaz renk saflık ve huzuru çağrıştırabilirken başka bir kültürel bağlamda yasla ilişkilendirilebilir. Bir evin kapısındaki nazarlık, sahibine göre yalnızca dekoratif bir nesne değil, korunma düşüncesinin sembolü olabilir. Bir aile fotoğrafı, geçmişin hatırası olmanın ötesinde, “Ben kimim ve nereye aitim?” sorularına verilen görsel bir cevap hâline gelebilir.
Bu nedenle pozitif düşünceyi yalnızca zihinsel bir faaliyet olarak değerlendirmek eksik kalır. İnsanlar umutlarını nesnelere, mekânlara, hikâyelere ve sembollere de yerleştirir.
Akrabalık: Mutluluk neden bazen “ben” değil “biz” ile başlar?
Modern toplumlarda bireysellik önemli bir değer hâline gelmiştir. Kişisel hedeflerimiz, kariyerimiz, özel alanımız ve bağımsız kararlarımız kimliğimizin önemli parçalarıdır. Ancak antropolojik çalışmalar, insanın kendisini yalnızca bireysel özellikleri üzerinden tanımlamadığını gösterir.
Akrabalık sistemleri bunun güçlü örneklerinden biridir.
Bronisław Malinowski’nin Trobriand Adaları’ndaki çalışmaları, aile, akrabalık, ekonomi, büyü ve toplumsal ilişkilerin birbirinden ayrı alanlar olarak düşünülemeyeceğini göstermiştir. Malinowski’nin saha çalışması aynı zamanda antropolojide uzun süre etkili olacak katılımcı gözlem yaklaşımının gelişmesine katkıda bulunmuştur.
Başka toplumlarda kişinin kimliği yalnızca anne-baba ve çocuklardan oluşan çekirdek aileyle açıklanamaz. Geniş akrabalık ağları, klanlar, soy grupları ve karşılıklı sorumluluklar kişinin toplumsal konumunu belirleyebilir.
Bu noktada kimlik kavramı önem kazanır.
Kimlik, yalnızca “Ben nasıl biriyim?” sorusunun cevabı değildir. “Kimin çocuğuyum?”, “Hangi topluluğa aidim?”, “Kimlere karşı sorumluyum?”, “Beni kimler tanıyor?” gibi sorular da kimliğin parçalarıdır.
Dolayısıyla yalnızlık yaşayan bir kişinin “daha pozitif düşünmesi” her zaman yeterli olmayabilir. Belki de ihtiyaç duyduğu şey, düşüncelerini değiştirmekten önce sosyal bağlarını güçlendirmektir.
Ekonomik sistemler: Para mutluluğu neden tek başına açıklayamaz?
Pozitiflik meselesini ekonomik ilişkilerden ayrı düşünmek de mümkün değildir. Para, iş, tüketim, borç, hediyeleşme ve dayanışma biçimleri insanların gündelik duygularını doğrudan etkiler.
Marcel Mauss’un Armağan üzerine çalışması burada önemli bir örnektir. Mauss, farklı toplumlarda hediye vermenin yalnızca ekonomik bir alışveriş olmadığını göstermiştir. Armağan; ilişki kurabilir, statü yaratabilir, karşılıklılık doğurabilir ve toplumsal bağları güçlendirebilir.
Trobriand Adaları’ndaki kula sistemi de ekonomik antropolojinin en bilinen örneklerinden biridir. Adalar arasında dolaşan belirli değerli nesneler yalnızca maddi değerleri nedeniyle önemli değildir. Onların dolaşımı, insanlar ve topluluklar arasında ilişkiler oluşturur.
Buradan çağdaş hayata baktığımızda ilginç bir soru ortaya çıkar: Bir şeyin değeri yalnızca fiyatıyla mı belirlenir?
Bir arkadaşımızın saatlerce yardım etmesi, bir komşunun yemek getirmesi veya bir yakının zor zamanımızda yanımızda bulunması ekonomik açıdan kolayca ölçülemeyebilir. Fakat duygusal ve toplumsal değerleri son derece büyük olabilir.
Ekonomik antropoloji bize refah ile zenginliğin aynı şey olmadığını hatırlatır. Bir insanın sahip olduğu para miktarı ile sahip olduğu sosyal destek ağı arasında doğrudan bir eşitlik yoktur.
Bu nedenle “Nasıl pozitif olurum?” sorusunun bir cevabı da ekonomik ilişkilerimizi yeniden düşünmek olabilir: Ne satın aldığımızdan çok, neyi paylaşıyoruz? Kime zaman ayırıyoruz? Hangi ilişkiler karşılıklı güven yaratıyor?
Kimlik oluşumu: Pozitif olmak neden bazen kendimizi yeniden anlatmaktır?
İnsanlar kendileri hakkında hikâyeler kurar. “Ben başarısızım”, “Ben güçlü biriyim”, “Ben aileme bağlıyım”, “Ben özgür bir insanım” gibi ifadeler yalnızca kişisel düşünceler değildir. Bunlar içinde yaşadığımız kültürün bize sunduğu kimlik kategorileriyle de ilişkilidir.
Antropolog Fredrik Barth’ın etnik sınırlar üzerine çalışmaları, kimliklerin yalnızca ortak özelliklerle değil, başkalarıyla kurulan sınırlarla da oluştuğunu gösterir. Kişi kendisini “biz” üzerinden tanımlarken aynı zamanda “onlar” kavramını da üretir.
Bu durum pozitiflik açısından önemlidir. Çünkü kendimizi sürekli olarak başkalarıyla kıyasladığımızda kimliğimizi dar bir ölçekte değerlendirmeye başlayabiliriz.
Sosyal medya çağında bu daha da görünür hâle gelir. Başkalarının seyahatlerini, kariyerlerini, ilişkilerini, evlerini ve bedenlerini gördükçe kendi hayatımızı eksik hissetmemiz kolaylaşır. Böylece “pozitif olmalıyım” düşüncesi bile yeni bir performans baskısına dönüşebilir.
İşte burada antropolojik bakışın önemli bir uyarısı vardır: İnsanların iyi hayat tanımları tek değildir.
Bir toplumun ideal insanı son derece bağımsız olabilir. Başka bir toplumda ise ideal insan, ailesine ve topluluğuna karşı sorumluluklarını yerine getiren kişi olarak görülebilir.
Pozitif olmak, dolayısıyla kendimize yabancı bir kimlik dayatmak yerine kendi değerlerimizin nereden geldiğini fark etmekle başlayabilir.
Saha çalışmaları bize günlük hayat hakkında ne öğretebilir?
Antropolojiyi diğer disiplinlerden ayıran en güçlü yöntemlerden biri uzun süreli saha çalışmasıdır. Antropologlar yalnızca insanlara “Mutlu musunuz?” diye sormakla yetinmez; insanların gündelik hayatlarını gözlemler, birlikte yaşar, yemek yer, çalışır ve ritüellerine katılır.
Malinowski’nin Trobriand Adaları’ndaki çalışmaları, Margaret Mead’in Samoa araştırmaları, Geertz’in Bali ve Endonezya üzerine gözlemleri veya Turner’ın ritüel çalışmaları farklı toplumsal dünyaların içeriden anlaşılmasına yönelik çabaların örnekleridir.
Bu çalışmaların her biri bize aynı zamanda metodolojik bir ders verir: İnsan davranışını anlamak için bağlam gerekir.
Örneğin sessiz bir insanı hemen “negatif” olarak tanımlamak doğru olmayabilir. Belki de içinde bulunduğu kültürde ölçülülük, kendini fazla öne çıkarmamak veya başkalarının sözünü kesmemek önemli bir erdemdir.
Benzer şekilde sürekli gülümsemeyen bir insan mutsuz olmayabilir. Mutluluk her toplumda aynı yüz ifadeleriyle gösterilmez.
Bunu fark ettiğimde, başka insanları değerlendirirken kullandığım bazı ölçütlerin aslında ne kadar kültürel olduğunu düşünmek bana oldukça etkileyici geliyor. Bir insanın sessizliğini soğukluk, kalabalık bir aileyi müdahalecilik, yalnız yaşamayı özgürlük veya kalabalık içinde yaşamayı bağımlılık olarak yorumlamak kolaydır. Oysa her davranışın arkasında farklı bir anlam dünyası olabilir.
Antropoloji ile psikoloji aynı soruya farklı kapılardan bakabilir mi?
Elbette. Psikoloji bireyin duygu, düşünce ve davranışlarını anlamaya yardımcı olurken antropoloji bu bireyin içinde bulunduğu kültürel çevreyi görünür kılar.
Pozitif psikoloji; dayanıklılık, umut, anlam, sosyal bağlar ve yaşam doyumu gibi konuları inceler. Antropoloji ise bu kavramların toplumdan topluma nasıl farklılaştığını sorgulamamıza yardım eder.
Sosyoloji burada üçüncü bir köprü oluşturur. Toplumsal sınıf, eğitim, çalışma koşulları ve eşitsizlikler kişinin ruh hâlini ve yaşam seçeneklerini etkileyebilir. Ekonomi, insanların kaynaklara erişimini belirlerken tarih, toplumların bugün sahip olduğu değerlerin nasıl oluştuğunu açıklar.
Nörobilim ise duyguların biyolojik temellerini araştırır.
Bütün bu disiplinleri bir araya getirdiğimizde daha gerçekçi bir pozitiflik anlayışı ortaya çıkabilir. İnsan ne yalnızca beyninden ibarettir ne de yalnızca kültüründen. Beden, zihin, ilişkiler, ekonomi, tarih ve semboller sürekli birbirleriyle etkileşim hâlindedir.
Pozitif olmak her zaman neşeli olmak değildir
Belki de en önemli ayrım burada ortaya çıkar.
Pozitiflik, sürekli mutlu görünmek anlamına gelmeyebilir.
Bazı kültürlerde ölüm, kayıp ve yasın topluluk içinde açıkça ifade edilmesi önemli bir yer tutar. Cenaze ritüelleri insanlara yalnızca acıyı göstermenin değil, acıyı birlikte taşımanın yollarını sunar.
Bu açıdan bakıldığında gözyaşı, sessizlik veya yas da insanın iyi oluş sürecinin parçası olabilir.
Modern “pozitif ol” söylemi bazen acıyı gereğinden fazla bastırabilir. Oysa antropolojik perspektif bize insanların acıyı da kültürel araçlarla anlamlandırdığını gösterir.
Bir yakının kaybından sonra birlikte yemek yemek, onun hakkında hikâyeler anlatmak, mezarını ziyaret etmek, belirli günlerde anmak veya topluluk içinde yas tutmak; acıyı ortadan kaldırmaz. Fakat acının paylaşılabilir bir anlam kazanmasına yardımcı olabilir.
Bu nedenle gerçekçi bir pozitiflik, olumsuz duyguların yokluğu değil, onları hayatın bütünü içinde taşıyabilme kapasitesi olarak düşünülebilir.
Başka kültürlere bakarak kendimize hangi soruları sorabiliriz?
Antropolojik merakın en güzel tarafı, başka toplumları incelerken aslında kendimizi de incelemeye başlamamızdır.
Bir toplumda aile bağlarının güçlü olduğunu gördüğümüzde yalnızca “Onlar ne güzel aile ilişkilerine sahip” demek yerine kendi aile ilişkilerimizi düşünebiliriz.
Başka bir kültürde insanların ortak ritüellerle dayanışma kurduğunu gördüğümüzde, kendi hayatımızdaki sosyal bağların ne kadar canlı olduğunu sorgulayabiliriz.
Bir toplulukta hediyeleşmenin ekonomik değerlerden daha önemli olduğunu öğrendiğimizde, bizim ilişkilerimizde para ile duygusal değer arasındaki sınırları yeniden düşünebiliriz.
Ve başka bir toplumda kişinin kimliğinin bireysel başarıdan çok aidiyetlerle tanımlandığını gördüğümüzde, “Ben kimim?” sorusunu yeniden kurabiliriz.
Bütün bunlar Nasıl pozitif olurum? kültürel görelilik perspektifini gündelik hayata taşır.
Kendimize kültürel bir iyilik alanı açmak
Pozitif olmak için her sabah aynanın karşısında kendimize güçlü cümleler söylemek zorunda olmayabiliriz. Bazen daha etkili başlangıç, hayatımızın hangi kültürel kabuller tarafından şekillendirildiğini fark etmektir.
Mutluluk anlayışımız bize mi ait, yoksa çevremizden mi öğrendik?
Başarı tanımımız hangi toplumsal değerlerden besleniyor?
Ailemizin bizden beklentileri ile kendi isteklerimiz arasında nasıl bir ilişki var?
Para kazanmak, çalışmak ve tüketmek bizim için ne anlama geliyor?
Hangi ritüeller bizi gerçekten birbirimize bağlıyor?
Kendimizi anlatırken hangi kelimeleri kullanıyoruz ve bu kelimeleri kim öğretti?
Bu soruların kesin ve tek bir cevabı yoktur. Zaten antropolojik düşüncenin gücü de buradadır: Bizi kesin cevaplardan önce meraka davet eder.
Sonuç: Pozitiflik, dünyayı tek renge boyamak değil, renklerini görebilmektir
“Nasıl pozitif olurum?” sorusunu yalnızca bireysel bir motivasyon meselesi olarak ele aldığımızda, insanın toplumsal ve kültürel boyutlarını kolayca unutabiliriz. Oysa antropoloji bize mutluluğun, umudun, dayanışmanın, kimliğin ve anlamın insan toplulukları içinde üretildiğini gösterir.
Ritüeller bize duyguların birlikte yaşanabileceğini öğretir. Semboller, nesnelerin ve davranışların görünenden daha derin anlamlar taşıyabileceğini gösterir. Akrabalık yapıları, insanın kendisini ilişkiler içinde kurduğunu hatırlatır. Ekonomik sistemler, maddi refah ile sosyal ve duygusal zenginliğin aynı şey olmadığını ortaya koyar. Kimlik ise bize “ben” dediğimiz şeyin bile çoğu zaman “biz”lerle kurulduğunu hatırlatır.
Belki de pozitifliğin en güçlü biçimi, her zaman iyi hissetmeye çalışmak değil; hayatın farklı hâllerine anlam verebilmektir.
Başka kültürlerin dünyasına baktığımızda kendi hayatımızı daha küçük değil, daha geniş görmeye başlayabiliriz. Bir başka toplumun sofrasında, bir ritüelinde, bir aile ilişkisinde veya bir dayanışma biçiminde kendimizden bir parça bulabiliriz. Aynı zamanda bize yabancı gelen davranışların arkasındaki insani duyguları fark edebiliriz.
Empati de tam burada doğar.
Bir insanın neden öyle yaşadığını hemen yargılamak yerine “Bu davranış onun dünyasında ne anlama geliyor?” diye sormak, yalnızca antropolojik bir yöntem değildir; gündelik hayatta daha anlayışlı bir insan olmanın da yollarından biridir.
Belki pozitif olmak, dünyadaki bütün farklılıkları kendi ölçülerimize göre düzeltmeye çalışmak değildir. Belki pozitiflik, farklı hayatların mümkün olduğunu görebilecek kadar meraklı; acıların, sevinçlerin ve umutların paylaşılabileceğini fark edecek kadar duyarlı; kendi kimliğimizi yeniden düşünecek kadar açık fikirli olmaktır.
Çünkü insanlığın en ilginç taraflarından biri şudur: Dünyanın her yerinde insanlar farklı biçimlerde yaşar, farklı sembollere inanır, farklı aileler kurar, farklı şeyler üretir ve farklı ritüeller gerçekleştirir. Fakat bütün bu farklılıkların altında birbirine dokunan tanıdık duygular vardır: ait olma arzusu, sevilme ihtiyacı, kaybetme korkusu, umut etme gücü ve anlam arayışı.
Belki de pozitifliğe giden yol, bu ortak insanlığı fark ettiğimiz yerde başlar.
Girişi kişisel bir anekdotla güçlendir
Kalehantour sayfası olarak Nasıl pozitif olurum konusunda daha fazla içeriği yakında paylaşacağız.